علي بن محمد البغدادي الماوردي ( مترجم : حسين صابرى )
313
آيين حكمرانى ( فارسى )
پارچه ، دادوستد بازار ، تعيين مساحت ساختمانها و نيز معيار اندازهگيرى آب نيل مصر است . ذراع هاشمى صفرى يا همان ذراع بلالى به دو و دو سوم انگشت از ذراع سوداء بيشتر است . نخستين كسىكه آن را پايهگذارد بلال بن ابى برده بود . گفتهاند : اين ذراع طول ذراع جد بلال يعنى ابو موسى اشعرى بوده است . اين ذراع سه چهارم عشر از ذراع زيادى كمتر است و مردم بصره و كوفه با آن دادوستد دارند . ذراع هاشمى كبرى همان ذراع الملك يا ذراع حكومتى است . نخستين كسىكه آن را در هاشميه رواج داد منصور بود . اين ذراع به پنج و دو سوم انگشت از ذراع سوداء بيشتر و در نتيجه معادل يك و يك هشتم و يك دهم ذراع سوداء است . ذراع هاشمى صفرى نيز سه چهارم عشر از آن كمتر است . اين ذراع را از آن روى ذراع زيادى ناميدهاند كه زياد بن ابيه مساحت اراضى سواد را با آن سنجيد . مردم اهواز با اين ذراع مساحت را اندازه مىگيرند . ذراع عمرى ذراع عمر بن خطاب است كه با آن اراضى سواد را تعيين مساحت كرد . موسى بن طلحه گفته است : ذراع عمر بن خطاب را كه مساحت اراضى سواد را با آن اندازه گرفت ديدهام و اين ذراع معادل يك ذراع و يك مشت و يك انگشت ابهام راست شده است . حكم بن عيينه نيز گويد : عمر سه ذراع ، بلندترين ، كوتاهترين و نيز يك ذراع ميانه برداشت ، اندازه آنها را جمع زد و ثلث آنها را حساب كرد و آنگاه بر اين ثلث اندازهء يك مشت و يك انگشت راستشدهء ابهام افزود و سپس دو سوى آن را با سرب مهر زد . او اين ذراع جديد را نزد حذيفه و عثمان بن حنيف فرستاد تا مساحت اراضى سواد را با آن اندازه گرفتند . نخستين كسى هم كه پس از دوران عمر با اين ذراع مساحت را اندازه گرفت عمر بن هبيره بود . ذراع ميزانى معادل دو و دو سوم ذراع و دو سوم انگشت است . نخستين كسىكه اين ذراع را پايه گذارد مأمون بود و اين ذراعى است كه مردم در اندازهگيرى مسافت فاصله منزلگاهها ، تعيين مساحت منزلگاهها و بازارها و اجرت حفر نهر و قنات از آن استفاده مىكنند . فصل [ : درهم ] دربارهء درهم به دانستن وزن و عيار آن نياز است . [ وزن دينار ] در دورهء اسلام وضع بر اين تثبيت شده است كه وزن هر درهم معادل شش دانگ و وزن هر ده درهم معادل هفت مثقال باشد .